Werkplaats
De werkplaats is een geisoleerde loods van 6x9 meter, met een halve zolder erboven. Op de zolder worden de schalen gedroogd, beneden is een afgetimmerd gedeelde van 4x2 meter voor de draaibank. Hierdoor blijven de houtkrullen een beetje daarbinnen. Wil je de werkplaats en het houtdraaien zien? Neem dan contact op.Gereedschap
Om een houten schaal te maken heb je eigenlijk niet meer nodig dan hout, een draaibank en een beitel.De draaibanken: Geiger
De eerste draaibank is een Duitse Geiger houtdraaibank, type HGV30, uit 1950-1970. Ik heb hem tweedehands gekocht in Enschede, maar hij is geleverd door een importeur in Rotterdam. Dit soort draaibanken wordt nauwelijks meer nieuw gemaakt, omdat de grote hoeveelheid gietijzer duur is en de degelijkheid betekent dat je zo'n draaibank voor je leven koopt. Hij weegt zo'n 600 kilo, schat ik, en is dus niet gemakkelijk te vervoeren. Hij heeft een centerhoogte van 300 mm (kan dus schalen draaien tot 600 mm doorsnede) en een maximale lenget van ongeveer 1 meter tussen de centers. De motor van 2.2 kW bij 900 toeren drijft met een platte riem de spindel aan. Op de spindel zit een Engelse schroefdraad, anderhalf duims met 6 TPI, en in de spindel en de losse kop kunnen MK3 hulpstukken geplaatst worden.
De draaibanken: Gibas zelfbouw
De tweede draaibank is zelf gebouwd, met gebruik van sommige bestaande onderdelen. Het nadeel van de Geiger is dat de as niet kan draaien. Dat betekent dat de centerhoogte van 300 mm ook echt het maximum is, en dat voor diepe schalen de werkhouding niet altijd even ergonomisch is; om bij de bodem van een diepe schaal te kunnen moet ik vaak dwars over het bed zitten.
Daarom wilde ik al langer iets beters. Als verbetering ten opzichte van de Geiger telt dan eigenlijk alleen de Steinert Maximo (hier een link in het Engels) maar die kost een bedrag van 5 cijfers of de VB36, die met bed en loss kop ongeveer even duur is. Het alternatief is dan zelf iets bouwen. Iets met een draaibare vaste kop, een stabiel onderstel, genoeg centerhoogte om de rest van mijn leven mee vooruit te kunnen en voldoende vermogen om ook grote schalen te kunnen draaien.
Het begin was een forceerbank van het roemruchte Nederlandse merk Gibas, die ik goedkoop op de kop kon tikken. Gibas is een merk dat nog steeds bestaat (zie de huidige website van Gibas) maar tegenwoordig alleen CNC-machines maakt. Vroeger maakten ze ook forceerbanken, en dat waren zeer massieve machines waarbij niet op een kilo gietijzer meer of minder werd gekeken. De kop is voorzien van een nieuwe as, met schroefdraad M45 volgens DIN800, een diameter die van 76 mm vooraan tot 45 mm achteraan afneemt en een 16 mm gat in het midden. Ik heb er voor gekozen geen konus er in te laten maken. 
Ik heb de riemenschijven ook nieuw laten maken, voor het PJ profiel van de OptiBelt riemen. Mijn riem heeft 14 ribbels (lekker 2 meer dan de Steinert Maximo!), en de toerentallen bij 50 Hz komen uit op 200, 500 en 1200 toeren. Met de frequentieregelaar van 10-100 Hz heb ik dan bereiken van 40-400, 50-1000 en 120-2400 toeren. De motor kan zonder problemen op 100 Hz lopen, de nieuwe lagers kunnen daar tegen, ook omdat hij normaal op slechts 700 toeren loopt. Hij is afkomstig van een compressor, en heeft 2.2 kW.
Onder de kop zitten 2 blokken van 50 mm staal ter verhoging, en 2 platen van 40 mm om hem draaibaar te maken. De kop zit met 4 bouten M16 12.9 aan de bovenste draaiplaat vast, die met een bout M24 12.9 aan de onderste vast zit. Dit levert uiteindelijk een centerhoogte van iets meer dan 43 cm op, zodat er boven het bed schalen van 86 cm diameter gedraaid kunnen worden.
De kop + verhoging + platen weegt al ongeveer 130 kg.
Na enige pogingen ben ik uiteindelijk voor het bed uitgekomen bij het bed van een Colchester Master 2500 draaibank, lengte 1800 mm. De draaibank had een vastloper in de tandwielkast gehad en was total loss. Het bed heb ik uiteindelijk voor de schrootprijs kunnen overnemen. Bij scheepswerf/machinefabriek Sepers in Heerewaarden bleken ze ook een inductiegehard gietijzeren bed vlak te kunnen frezen. Een fantastisch bedrijf. Ze hebben daar metaaldraaibanken tot 4500 mm (4.5 meter!) diameter bij een lengte van 25000 mm (25 meter!), en freesbanken met een bijbehorende maat.
Het bed is daar prachtig vlakgefreest (waar bij een metaaldraaibank een halve millimeter slijtage een serieus probleem is, geldt dat voor een houtdraaibank veel minder) en door mij met twee hulpstukken uit UNP 240 profiel aan twee stukken meerpaal uit massief Azobe van 30x30 cm bij een lengte van 150 cm vastgemaakt.
Omdat de kop draaibaar is, kan je de as dus ook de andere kant op draaien. Daar heb ik een tweede bed gemaakt, deels afgekeken van de prachtige Australische Stubby houtdraaibanken, dat bestaat uit een kort bed op een ander bed, zodat je veel flexibiliteit hebt om de leunspaan te positioneren.
De centerhoogte boven het dubbele bed is 63 cm, en dat is voldoende om enorme brokken hout toch klein te laten lijken.
Dit is een stuk essenhout van 70 cm hoog uit een stam van 70 cm dik. Een gigantische brok hout, die zonder hijskraan niet op de draaibank te tillen is, lijkt toch niet zo groot opeens.
De leunspaan komt ook van de Gibas forceerbank, massiever dan zelfs die van de Steinert Maximo of de VB36, met een as van 52 mm diameter.
hout
Er staan op de zolder van de werkplaats nog schalen te drogen uit diverse houtsoorten, bijvoorbeeld:- essen
- europees eiken
- amerikaans rood eiken
- grauwe els
- kersen
- populieren
- taxus
- beuken
- berken
- haagbeuken
- gleditsia
- iepen
- plataan
beitels
Ik heb ongeveer 20 houtdraaibeitels. Er zijn verschillende houtdraaibeitels die ik graag gebruik:
- een 22 mm schalenguts van DNS (Drechselstube Neckarsteinach) voor het grove werk, de schors er af en de ruwe vorm er in draaien.
- een 25 mm schalenguts van Ashley Iles, die niet zozeer fijn werkt omdat hij nog groter is, maar omdat hij nog zwaarder is. Hij gaat bij onregelmatig hout beter om met de schokken - door de massatraagheid blijft hij beter op zijn plek.
- een 10 mm schalenguts uit Sheffield, mijn standaard beitel voor de afwerking.
- een 6 mm schalenguts, voor heel kritische houtsoorten, zoals vuren of wilgen of heel warrige draad.
- de beitels hierboven hebben allemaal een 'klassieke' neus, maar ik gebruik ook Ellsworth/Celtic grind beitels, zoals mijn favoriet: de 3/8" V-gouge van Thompson Lathe Tools. Een heel handzaam beiteltje, blijft erg lang scherp, kan net zo veel materiaal afnemen als de 22 mm schalenguts en door zijn vorm heel geschikt voor overgang tussen zijkant en bodem.Mijn meeste werk doe ik met een 16 mm schalenguts van Hamlet en een 19 mm schalenguts van Thompson Lathe Tools.
- van Thompson Lathe Tools heb ik ook de V-gouge in 1/2" en 5/8". Die nemen zo veel materiaal af dat de riem van de draaibank het niet altijd trekt.
- een klassieke Ellsworth schalenguts van Ellsworth, met een hele stompe neus, die prima op de bodem van diepere schalen werkt, waar ik met andere beitels door de rand van de schaal niet bij kan komen.
- een U-gouge van Thompson Lathe Tools in 3/4", met een 'puntig' aangeslepen neus, die ik bij voorkeur gebruik voor de wanden van de binnenkant van schalen met een natuurrand.
- een puntige en een ronde schraper van Ashley Iles, voor de buiten- en binnenkant als ik met beitels op lastig hout niet verder kom.
overig gereedschap
Zoals met bijna elke hobby, breiden de benodigdheden zich snel uit. Een slijpmachine, met hulpstukken om je beitels te slijpen, een enorme hoeveelheid schuurpapier (schuurschijven, in 50 mm, 75 mm, 125 mm, 150 mm met korrels van 50 tot 600), een afzuiger voor stof en een afzuiger voor fijnstof, een frequentieregelaar voor de draaibank en ook een voor de afzuiger, diverse hulpstukken om hout aan de draaibank vast te maken, bijlen, lintzaag, reciprozaag, kettingzaag, een klein draaibankje voor demonstraties, het is allemaal handig en duur.krullen
Onder de draaibank komt na een paar schalen een grote stapel houtkrullen te liggen. Als je van een stuk boomstam van 30 kilo een schaal van 1 kilo maakt, dan hou je 29 kilo houtkrullen over. En dat neemt veel meer plaats in beslag dan het stuk boomstam, dus soms ligt er een dikke laag. Gelukkig heb ik een nuttige bestemming voor al die krullen: ze zijn herbruikbaar in een paardenstal, volgens de boer die ze af komt halen.