Proces

Hier kunt u lezen hoe ik uit een stuk boomstam een schaal maak, en waarom deze handgemaakte schalen zo duur zijn vergeleken met de noname schalen die je bij de Xenos en de Ikea kunt kopen. Er zijn een aantal stappen in het proces waarbij per schaal steeds weer een afweging gemaakt moet worden tussen 2 kwaden; zo kan een te dikke voorgedraaide schaal barsten tijdens het drogen, maar een te dunne kan later niet goed afgewerkt worden. Aan het einde volgen ook nog wat opmerkingen over de prijs van een schaal.

Hout

Het begin van het maken van een schaal is het verkrijgen van hout. Dit kan op een aantal manieren, er worden meer bomen omgezaagd dan je zou denken. Ik herken het geluid van een kettingzaag, en zie onderweg ook altijd omgezaagde bomen. Verder lees ik rubrieken in het plaatselijke krantje m.b.t. kapvergunningen minutieus na, net zoals ik een netwerk heb van bevriende houtdraaiers, hoveniers, gespecialiseerde boomverzorgers e.d.

Als het hout eenmaal gelocaliseerd is, moet het nog getransporteerd worden. Gelukkig heb ik vaak de beschikking over een auto waar de achterbank uit kan, en dus veel hout in mee kan.
Het hout wordt in stukken gezaagd die net zo hoog of iets hoger zijn dan de diameter van de stam, maar niet hoger dan 60-65 cm (vanwege de maat van mijn draaibank). Dat betekent dat stukken die gezaagd zijn voor openhaardhout vaak te kort zijn.

Splijten

Ik maak schalen uit een halve stam. Dat heeft te maken met het werken van het hout als het droogt, een schaal uit een schijf dwars op de stam zal vrijwel altijd barsten, en een schaal uit de lengte barst veel minder. Om een halve stam te krijgen moet een heel stuk stam dus eerst nog gespleten worden. Bij een stuk stam met een rechte draad, zonder zijtakken, gaat dit het beste door er aan de bovenzijde een gleuf in te zagen met een reciprozaag of een kettingzaag en daarna een bijl en wiggen te gebruiken om de stam te splijten. Een sleg (grote houten hamer, met een zelf gedraaid stuk haagbeuken als kop) zorgt daarbij voor de nodige overtuigingskracht.
Sommig hout is erg gemakkelijk te splijten, zoals eiken of essen. Ander hout is bijzonder taai en lastig doormidden te krijgen, bijvoorveeld haagbeuken, berken of taxus. Als er binnenin het stuk hout één of meer zijtakken vergroeid zijn, wordt splijten gelijk een stuk lastiger en komen er ook niet zulke mooie helften uit.
In dat geval kan ik ook de electrische kettingzaag gebruiken. Dat is lastig, want dan moet je eerst zaaglaarzen, een zaagbroek, gezichtsbescherming, oorbescherming aan, en dan nog blijft een kettingzaag een gevaarlijk stuk gereedschap.

Een kerstenstam voor en tijdens het splijten.

Op maat maken

Het is een goed idee om de halve stam alvast zoveel mogelijk op maat te maken.

eraf zagen gaat veel sneller dan eraf draaien
het scheelt in het gewicht bij het op de draaibank tillen
het scheelt in het gewicht bij het houtdraaien; hoe lichter het stuk hout hoe sneller het kan draaien zonder trillingen
stukken van een dikke stam lopen anders op de hoeken vast tegen het bed van de draaibank, ik kan een grotere schaal maken uit een achthoek met een diagonaal van 60 cm dan uit een vierkant met een diagonaal van 60 cm.
je kunt alvast zien hoe de stam er van binnen uitziet
je houdt mooie stukjes voor de kachel over

Bij het op maat maken is er een verschil tusen een schaal met natuurrand en een schaal zonder natuurrand; bij de schaal zonder natuurrand kan met een grote passer de omtrek van de schaal al uitgetekend worden; bij een schaal met natuurrand is de omtrek, als je er van boven op kijkt, niet rond, zodat het een kwestie van ervaring is hoeveel er aan de hoeken afgezaagd kan worden. Zaag ik teveel weg, dan moet de schaal kleiner gedraaid worden Zaag ik te weinig weg, dan past het niet op de draaibank.

Het op maat zagen van essenhout (met olijfessen kern)

Een op maat gezaagd stuk robinia, links essen met olijfessen kernverkleuring

opspannen

Het vastdraaien van de plaat op een stukje Japanse honingboom

Voor het opspannen heb ik een metalen opspanplaat die aan de éne kant op de hoofdas van de draaibank past, en aan de andere kant gaten heeft voor schroeven. Aangezien ik vaak met aanzienlijke stukken stam werk, die 30, 40 of meer kilo weten, gebruik ik geen schroeven maar houtdraadbouten. Meestal in de maat M8 met lengtes tussen de 40 en 80 mm. Ik kan er 18 indraaien, meestal is 6 genoeg, bij de grootste of de onregelmatigste stukken neem ik er 9 of 12. Ik boor daarvoor voor met 6 mm. Zonder voorboren draai je de bouten kapot, zeker in harder hout zoals eiken of robinia. En als er éénmaal een kapotgedraaide bout inzit, is verder houtdraaien nogal lastig.
Bij een stuk hout voor een schaal zonder natuurrand wordt de plaat bevestigd aan de vlakke kant van het stuk, tegen het midden van de boom aan. Bij een stuk hout voor een schaal met natuurrand hak ik in de schors aan de buitenkant van de boom een vlak stuk uit met een beitel om de plaat te bevestigen. Als de schors erg onregelmatig is, gebruik ik vulblokjes en langere bouten.

Op de draaibank tillen

Dat kost vaak veel kracht. Er zijn houtdraaiers die het met een werkplaatskraan doen, maar dat kost veel ruimte en je hebt ook een schone vloer nodig. Er zijn ook collega's met een takel en een rail aan het plafond. Voorlopig doe ik het nog ouderwets met de hand.

Een machtig stuk essenhout op de draaibank

Het vormgeven van de buitenzijde

Het spannende moment, want nu komt het hout onder de schors en aan de binnenkant te voorschijn. Nu het stuk hout op de draaibank zit, wordt het tijd om de buitenzijde vorm te geven. In het begin draait het hout langzaam, omdat er nog een onbalans in zit. Naarmate een groter gedeelte rond wordt, kan het toerental ook omhoog. Bij vers hout kan het voorkomen dat het water behoorlijk in het rond spat. Verder is dit het moment waarop (verborgen) barsten in het binnenste van het hout er voor kunnen zorgen dat het hele stuk hout terwijl het draait uit elkaar springt. Daarom draag ik altijd een gezichtsbeschermer en ben extra voorzichtig met hout waarvan ik weet dat er dit soort barsten in voorkomen (met name douglas, en ook taxus). Verder willen er nog wel eens stukken schors of splinters loslaten van het hout nu, en daarom draag ik aan de hand die het dichtst bij het hout zit ook een leren handschoen.
Het doel is dat de buitenzijde van de schaal een mooie, vloeiende vorm krijgt, en dat er aan de onderzijde een voet wordt gemaakt waarmee de schaal straks opgespannen kan worden om de binnenzijde af te maken.
Na afloop van deze stap is er een puinzak vol met krullen ontstaan (soms twee).

Het vormgeven van de buitenzijde van een stuk essenhout: de eerste snede

Het vormgeven van de buitenzijde van een stuk essenhout: alle schors is weg

Het vormgeven van de buitenzijde van een stuk essenhout: de ruwe vorm

Het vormgeven van de buitenzijde van een stuk essenhout: de voet afmaken

Het omspannen

Om de binnenzijde af te maken wordt de net gemaakte voet ingespannen in een vierklauw. Dit is een speciale versie voor het houtdraaien met grote contactvlakken die een zware houten schaal stevig vast kunnen houden.

De vierklauw

De montage van de vierklauw aan de schaal
Het montage van vierklauw en schaal op de draaibank

De montage van vierklauw en schaal op de draaibank

Het uithollen van de binnenzijde

Uithollen: het beginDit is vaak een heel leuk stuk van het houtdraaien: het hout is rond en loopt soepel, zonder dan de draaibank trilt. Nu leer ik hoe de binnenkant van de boom er uit ziet, en zoals een pottenbakker een stuk klein onder zijn handen vormt, vorm ik nu met grote krullen de schaal.

Meestal geldt voor een schaal dat de binnenzijde de buitenzijde volgt, dus dat het hout overal even dik is. Dit voorkomt problemen met het drogen. Voor voorgedraaide schalen geldt als stelregel dat de wanddikte ongeveer 10% van de diameter moet zijn. Dat is een balans tussen dik genoeg om na het drogen nog genoeg hout over te hebben voor een schaal en dun genoeg om niet te barsten tijdens het drogen.
Te dik betekent dat de schaal tijdens het drogen gaat barsten, wat dan overblijft is een kleinere (lagere) schaal, of, als de barst bij de voet begint, brandhout. Te dun betekent dat de schaal zodanig vervormt, dat er geen ronde vorm meer uit te draaien is.
Ervaring speelt hier een heel belangrijke rol, want elk stuk hout is verschillend en ik leer nog van elke boom.

Uithollen: klaar om te drogen

Drogen

Om de schalen langzaam te laten drogen worden ze rondom ingesmeerd met houtlijm. Sommige houtsoorten hebben baat bij het koken van de schaal; de schaal wordt dan in een gamel een uurtje gekookt, en wordt dan voor hij afgekoeld is ingesmeerd met houtlijm. De theorie is dat de hitte helpt om de spanningen in het hout te verminderen. Helaas is het wel zo dat koken soms invloed heeft op de kleur van het hout.
Nadat de lijm gedroogd is, wordt de schaal op een koele plek met ventilatie weggezet, tot de schaal droog is. Dat duurt ergens tussen de 3 maanden en de 2 jaar, afhankelijk van de dikte van de schaal en de houtsoort.

Een aantal met lijm ingesmeerde schalen

De schalen drogen op de vliering

Afdraaien

Na het drogen is de schaal vervormd. Als we de schaal bekijken, en rekening houden met de stelling 'de jaarringen proberen recht te worden' zal de rand tussen 2 punten waar de kern van de boom zit naar beneden vallen. De schaal wordt nu nogmaals in de vierklauw ingespannen, waarna de buitenkant en de binnenkant op dikte worden gedraaid. Omdat de schaal nu niet meer zuiver rond is, blijft er een kleinere, dunnere schaal over, die wel zuiver rond is.

Een vervormde schaal (eikenhout)

De rand is al nagedraaid

Schuren

Er zitten vaak nog een paar richeltjes of randjes in de schaal, dus moet er geschuurd worden. Ik gebruik schuurschijven met klitteband, diameters 50, 75, 125 en 150 mm, op een houder in een eenvoudige handboormachine, van korrel 50 tot korrel 1200. Korrel 50/60/80 zijn alleen voor de schalen met een zeer tegendraadse nerf, zoals populieren of schalen met een schorsrand, die door de onregelmatige rand niet zo gemakkelijk goed glad met een beitel afgewerkt kunnen worden. Dat is een punt waar ik met het opdoen van veel ervaring nog wat aan hoop te doen, want bij een wat grotere schaal van nat hout gaan er gauw 10-15 schuurschijven per schaal voor alleen de binnenkant doorheen, omdat ze snel vollopen, ook al is het oppervlakte een beetje gedroogd met de verfbrander. De buitenkant kost nog eens net zoveel schuurpapier en dat is een dure grap.

De boormachine met schuurpad (korrel 320)

Eikenhouten schaal voor het schuren

Dezelfde eikenhouten schaal na het schuren tot korrel 320

Afwerken

Voor de afwerking heb ik een sterke voorkeur voor walnotenolie. Dat heeft namelijk een aantal belangrijke voordelen:

Iedereen kan het gewoon kopen bij de Albert Heijn
Het is niet giftig in de fles, niet giftig tijdens het opbrengen en ook achteraf niet
Het opbrengen kan gewoon in de huiskamer
De verwerking is gemakkelijk; opbrengen, 2 minuten laten intrekken, uitwijven

Er is maar één ding dat mis kan gaan: een dikke laag opbrengen en te lang laten intrekken is een probleem, de olie is dan te klevering om uit te wrijven en je krijgt een plakkerige laag waar je niet gemakkelijk vanaf komt. Mocht een schaal dus een nieuw laagje nodig hebben, dan dun opbrengen, even laten intrekken en dan uitwrijven met een schone, katoenen lap.

Door de walnootolie meng ik een deel sinaasappelolie, geperst uit de schillen van sinaasappels. Dit zorgt, behalve voor een lekker geurtje, ook er voor dat de walnotenolie wat dunner wordt en beter intrekt. Het is het milieuvriendelijke alternatief voor verdunnen met thinner. Helaas is sinaasappelolie niet goedkoop.

Onderhoud

Als de schaal optimaal mooi gehouden moet worden, zijn er een paar simpele stelregels:

De schaal niet blootstellen aan direct zonlicht, tenzij verkleuring niet erg is
De schaal niet blootstellen aan snelle temperatuurswisselingen
De schaal niet blootstellen aan vocht. Een keer afnemen met een vochtige lap geeft niet, salade er in serveren betekent daarna opnieuw een laagje walnotenolie opbrengen, en als je hem in de vaatwasser zet denk ik dat de schaal gaat barsten
bepaalde chemicaliën, waaronder met name ammonia, kunnen verkleuringen veroorzaken in sommige soorten hout, onder andere eiken en robinia. Ook ijzer in combinatie met water of vocht heeft dat effect.
Een te dikke laag walnotenolie opbrengen geeft een ellendig plakkerige laag, die je niet gemakkelijk kunt verwijderen. Breng dus een dunne laag op, laat het even (5-10 minuten) intrekken en wrijf het dan na met een schone doek (katoen of linnen). Dat nawrijven is bedoeld om de overtollige olie op te nemen. Doe het dus met een schone doek, en als je te veel olie hebt opgenomen en je uitwrijfdoek is niet schoon meer, verwissel hem dan.

In de praktijk valt het reuze mee. Ja, als je een schaal met een kaart er in in de volle zon zet, dan zou je een afdruk van die kaart kunnen herkennen. Misschien. Zet hem in zo'n geval zonder kaart nog eens in de volle zon en het verschil zal bijtrekken. En je zult vast niet na elke salade de schaal opnieuw in de olie moeten zetten.

De prijs van een schaal

Allereerst de vraag waarom de schalen verkocht worden?
Het antwoord daarop is dat om te beginnen niet alle schalen verkocht worden; soms ruil ik met liefhebbers, soms geef ik een schaal weg, vaak omdat iemand me een mooi stuk hout of boom heeft gegeven.

Daarnaast hangt er primair een prijs aan een schaal om aan te geven dat het een waardevol stuk handwerk is. Ik kan me goed voorstellen dat je een Ikea schaal (made in China) bij een wijziging in je interieur weg gooit, en dat lot wil ik niet voor mijn schalen; een schaal waar je een dag voor hebt vrij genomen om aan de andere kant van Nederland hout te halen, waar je een avond bezig bent geweest om uit een stuk boomstam een optimale schaal te halen en daarna een week lang elke dag gecontroleerd hebt of het drogen goed ging, en waaraan je daarna nog een paar uur aan het schuren bent geweest, bij zo'n schaal wil ik graag dat de eigenaar zich er van bewust is dat hij een uniek stuk natuur in handen heeft.

De simpelste manier om dat de bereiken is om er een prijs aan te hangen.

Daarnaast speelt zeker een rol dat er duur gereedschap nodig is om schalen te maken, en ook het schuurpapier bepaald niet gratis is en dat er in het proces veel momenten zijn waarop een klein foutje een mislukte schaal tot gevolg heeft (zie ook de 'Galerie Oeps').
De prijs hangt onder andere af van de zeldzaamheid van het soort hout, de risico's tijdens het draaien, de grootte van de schaal, de zeldzaamheid van de tekening van het hout en het aantal soorgelijke schalen dat barstte tijdens het drogen.